Is de kunst in crisis??

Tekst: Dolph Kessler

Datum: 6 januari 2004

In deze tekst ga ik in op een actuele discussie in de Beeldende Kunst.

De laatste jaren vindt er met enige regelmaat een debat plaats over de vraag of de kunst in crisis is en hoe het verder moet met de kunsten. Recentelijk heeft Anna Tilroe in de NRC van 7 november 2003 een bijdrage geleverd met als stelling dat de kunst zich nauwelijks meer weet te onderscheiden van andere culturen. "Laten wij de kunst weer zien als kritiek" stelt zij. Zij wil weer naar de hoge kunsten toe. Op deze bijdrage van Anna Tilroe is gereageerd door verschillende anderen en zo ontstond er voor de zoveelste keer een echt debat over de crisis in de kunst.

Alles overpeinzend vind ik de gevoerde discussies echter toch merkwaardig. Volgens mij is er helemaal geen crisis, welhaast per definitie niet. Zolang er geen repressief systeem aan de macht is en de kunst zich vrij kan bewegen zal de kunst niet in crisis verkeren. Laat ik dat verder toelichten.

Lang geleden, ik was toen wethouder van cultuur in Leeuwarden, heb ik eens in een toespraakje naar voren gebracht dat m.i. de kunsten fundamentele ervaringen doorgeven waarmee emoties gemoeid zijn (zoals het in de wetenschap gaat om ervaringen waarmee de rede / het verstand gemoeid is). Zolang als er mensen zijn bestaat er de behoefte bepaalde thema's (liefde dood, eenzaamheid, samenleven) emotioneel te kennen. Kunst in als zijn verscheidenheid geeft daar een directe dan wel indirecte uitdrukking aan en geeft als zodanig ook de veranderingen door van hoe mensen met dat soort emoties omgaan. Kunst geeft met andere woorden de emotionele structuur van samenlevingen door; zorgt dat er continuïteit bestaat en dat benaderingen uit vroegere tijden weer opgepakt kunnen worden.

Na al die jaren vind ik dit nog steeds een helder concept: Kunstenaars reflecteren op de emotionele structuur van de samenleving. Dat heeft interessante consequenties. Het gevolg is namelijk dat als de emoties die in de samenleving op een bepaald moment centraal staan (de emoties die tot de mainstream behoren) veranderen, dat dan ook de kunstuitingen veranderen.

Voor en na de tweede wereldoorlog stond veel maatschappelijke dynamiek in het teken van het marxisme / socialisme, de koude oorlog, de maakbare samenleving, utopieën, het veranderen van de wereld. Met het socialistische experiment in een groot aantal landen als het meest ultieme "resultaat". Daar ging het intellectuele debat over en daar deden kunstenaars wat mee. Kunst was maatschappij kritisch, niet zozeer omdat zij dat van nature is, maar omdat dat toen de emotionele mainstream was in het denken en voelen van mensen en daar reageerden kunstenaars (als deel van die samenleving).

Nu ligt het anders en houdt de samenleving zich met andere zaken bezig: het persoonlijke is politiek geworden, het individu speelt weer een hoofdrol, de informatiemaatschappij wordt steeds sterker, massamedia hebben hun eigen (commerciële) dynamiek, tegelijkertijd is er een enorme pluriformiteit aan cultuuruitingen, de vaste verbanden van kerk en politieke partij zijn weggevallen, de multiculturele samenleving is een lastig feit, de ervaringseconomie dient zich aan, etc.

Kortom; de maatschappelijke dynamiek, de vragen waar het om gaat, waar "men" zich mee bezig houdt zijn wezenlijk veranderd. In mijn definitie van kunst is het logisch dat ook kunstenaars die veranderingen meemaken en doormaken, erop reageren en reflecteren. De onderwerpen en de thema's waar het maatschappelijk om gaat en de onderwerpen en thema's waar het in de kunst om gaat horen bij elkaar. De goede verstaander en vooral de goede kijker ziet dat ook nu kunstenaars hun kanttekeningen maken; zij reageren nog steeds op wat er in de samenleving gebeurt; zij zijn nog steeds degenen die de emotionele structuur / de gevoelens van de samenleving benoemen, interpreteren en teruggeven.

Maar het is wel subtieler, het maatschappelijke engagement is minder sterk geprofileerd. Onder kunstenaars zijn er geen partijgangers meer zoals dat 30 jaar geleden vaak wel het geval was.

De thema's zijn veranderd en dus gaat ook de kunst over andere dingen dan vlak na WO 2 en in de zestiger jaren. Of zoals Janneke Wesseling het treffend formuleerde in een ingezonden brief in Metroplis M (2003 / 6): de kunst neemt een eigen ruimte in en doet op een specifieke manier mededelingen over de wereld. En ik voeg daaraan toe: Als de wereld veranderd verandert de kunst.

Er bestaat mijn inziens dan ook geen crisis in de beeldende kunst. Op zijn hoogst is er een crisisgevoel onder de oude garde van kunstcritici die de huidige emoties van de samenleving, de zaken waar de mensen voor gaan, naar een bedenkelijk peil vinden terugzakken en het vroeger beter vonden. Zij vinden dat ook de kunst naar een oppervlakkig niveau teruggaat. Zij zijn de kinderen van de jaren 60 en kijken met die ogen naar wat kunst zou moeten zijn. Zij hopen dat de kunst het tij kan keren, de kunst moest toch immers maatschappij kritisch zijn. Nee dus. Kunstenaars staan niet boven de maatschappij; zij maken er deel van uit en reflecteren met hun kunst waar het om gaat en wat er speelt. Dat is altijd zo geweest en dat zal altijd zo blijven. Zoals gezegd: als de tijden veranderen zal vorm en inhoud van de kunst veranderen. Maar wat blijft is dat door middel van de kunst de emoties die onder de maatschappelijke vraagstukken en de maatschappelijke dynamiek liggen aan de orde gesteld worden in alle verschillende vormen die mogelijk zijn (conceptueel, psychodynamisch, ingetogen persoonlijk, etc). Daarin zit de relevantie van kunst voor de samenleving. En alleen als de vrijheid van de kunstenaar om daarin te zeggen, schrijven, laten zien wat hem of haar op het hart ligt zou worden onderdrukt, alleen dan is de kunst in crisis. Maar gelukkig is dat in Nederland niet het geval.

Enkele opmerkingen over fotografie.

Tekst: Dolph Kessler

Datum: 12 januari 2004

In deze tekst geef ik enkele van mijn opvattingen weer over fotografie. Die opvattingen zijn niet uniek; grotendeels zijn het mijn samenvattingen, deels conclusies van hoe anderen er tegen aan kijken. Dit is bedoeld als een dynamische paragraaf.

Over het verschil tussen fotografie en beeldende kunst

Je maakt een kunstwerk en je neemt een foto; een onderscheid dat Susan Sontag maakt. Dit verschil is naar mijn gevoel fundamenteel in de discussie wanneer een foto zuiver fotografie is en wanneer een foto ook het terrein van de beeldende kunst betreedt.

In principe is fotograferen het registreren van de werkelijkheid zoals zich die aan ons voordoet. Die werkelijkheid wordt fotografisch vastgelegd. Daarbij zijn er oneindig veel keuzes in het geding. Een foto is altijd het beeld dat iemand heeft gekozen. Fotograferen is inkaderen en inkaderen is buitensluiten. Dus met het nemen van foto's kan de fotograaf veel van zijn ideeën, opvattingen, gevoelens kwijt, zowel qua inhoud als qua vorm. Maar het blijft fotografie.

Sommige foto's registreren echter niet de werkelijkheid maar zetten die werkelijkheid naar hun hand. Ze gaan verder dan kadreren. Er wordt een bepaald beeld gecreëerd waarover van te voren is nagedacht. De fotograaf betreedt het terrein van de beeldende kunsten, wordt degene die een beeld maakt, ontwerpt, in scène zet. Met dat beeld wil hij / zij wat laten zien, heeft hij of zij een bedoeling. Een voorbeeld van zo'n fotograaf is Jeff Wall. Maar ook fotografen die zijn beelden digitaal grondig manipuleert en aanpast vallen in deze categorie.